Posted on by

سلاخی تو بر آستان یاداشت‌هایم / روزگار امین نژاد

تعطیل بودیم امروز. در خانه مانده و مشغول مطالعه تئوریهای جان راولز (John Rawls; 1922- 2002)، جان لاک (John Locke; 1632 – ۱۷۰۴) و‌هابز (Thomas Hobbes; 1588 – ۱۶۷۹) بودم، می‌بایست تا دو هفته آتی پاسخهای درخوری را برای برخی از سوالات ترم پنجم جامعه شناسی آماده می‌کردم؛ بی شک تئوریها و ایستارهای این فیلسوفان با ایستارهای چند جامعه شناس معاصر از ارتباط وثیقی برخوردار می‌باشند. مطمئنم که مفهوم عدالت، مفهوم بنیادین یکی از سوالها خواهد بود که همواره در آزمونهای پایان ترم سوال می‌شود. استادم تاکید می‌کرد که عدالت انگیزه بنیادین مقایسه ایستارهای این فیلسوفان است.

به این گفته جان روالز فکر می‌کنم که “عدالت روح، کاراکتر و در همان حال ساختار بنیادین تمامی جوامع است. عدالت برای قانون و نهادهای اجتماعی فضیلت است و برای هر نوع قضاوتی در باب فرد و اجتماع نیز تاثیر گذار. واسازی یا رفورم در هر نهاد یا جامعه مدنی باید بر مبنای عدالت به انجام برسد”. استادم بر این باور بود که “عدالت از منظر روالز پیش شرط هرگونه آسایش و رفاهی است که باید برای شهروندان در “وضعیت اجتماعی” مهیا گردد. پس نباید هیچ گروهی آزادی و استقلال فردی یا گروهی و اجتماعی را فدای منافع قشری بزرگتر نماید، یعنی قربانی کردن اقلیت برای منفعت و رفاه اکثریت”. در جامعه عادلانه تمامی اعضای یک اجتماع در برابر قانون یکسان بوده و این نیز به نوبه خود مهمترین معیار مفهوم برابری در جامعه می‌باشد. اگر حاکمیت توان برقراری عدالت را برای تمامی افراد یک جامعه نداشته باشد، نخواهد توانست در دیگر ابعاد نیز امنیت و رفاه همسانی را اعمال نماید.

امروز صبح با شنیدن خبر اعدام تو بیش از پیش در مقابل مفهوم عدالت و انسان حساسیت نشان می‌دهم؛ ناخودآگاه خودم را در میان ورق پاره‌های دفترم می‌بینم؛ در میان این ورق پاره‌ها همه‌ی آن یادداشتهایی را می‌یابم که در سالن کنفرانس دانشگاه استادم به تحلیل آنها نشسته بود و من نیز با شتاب و آن خط در هم و آشفته، یاداشت کرده بودم. همراه با دیگر همکلاسان؛ اینجا و در غربت؛ این شیوه نگاشتن خود به سنتی تبدیل شده است. نمی‌دانم در سرزمینم به چه شیوه ایست؟ اینجا دانشجویان با دقت و از روی وسواس گفته‌هایی را که استاد مهم قلمداد می‌کند نت برداری می‌کنند. گاهی روح نهفته مباحث استاد مرا در تار و پود خود غرق کرده و یادداشت کردن مطالب را فراموشم می‌کنم، اما اشاره همکلاسیم مرا بخود آورده و می‌گوید “این را بنویس خیلی مهمه حتمآ سوال امتحانیه!” و اکنون که دفترم را ورق می‌زنم درمی یابم که دقت چندانی در نوشتن یادداشتها نکرده‌ام، گذاره‌ها آشفته‌اند و کلماتی چون عدالت، انسان، جامعه و قانون فضای دفترم را پر کرده است.

برای لحظاتی به اولین نامه‌ات می‌اندیشم که برای دانش آموزانت نوشته بودی. من نیز بر این باور بودم که کلماتی چون “بابا نان داد” و اولین درس دانش آموزانت، تکالیفی بیش نیستند برای روز امتحان که تنها باید حفظشان کرد. اما اکنون بیش از هر وقت دیگر احساس می‌کنم که به نسبت این مفاهیم حساسترم. صفحه‌ای دیگر را ورق می‌زنم و دوباره جان راولز:

“هدف بنیادین راولز از مطرح کردن چنین بحث عامی از عدالت اشارتی است به تئوریهای جان لاک و توماس‌هابز در باب وضعیت طبیعی. راولز اعلام می‌دارد که به هنگام بحث از مشروعیت یک نهاد سیاسی- اجتماعی الزام وجود یک قرارداد اخلاقی به میان می‌آید که بر مبنای بنیادهای اساسی این پیمان اخلاقی، قضاوت در باب مشروعیت این نهادها امکانپذیر می‌گردد”. هنگامی که انسان در تلاش برای بنیان نهادن اصول ابتدایی این پیمان اخلاقی می‌باشد الزامآ بایسته است که به مجموعه‌ای از ارزشها و هنجارهای اخلاقی بازگردد، و یکی از این هنجارها و ارزشها حق برابری برای تمامی افراد و نیز حق آزادی آنها می‌باشد. حق آزادی باید برای تمامی افراد همسان بوده و هیچ کس و گروهی در جامعه حق ندارد شعاع آزادیش از حیطه آزادی دیگر افراد گسترده تر باشد. حتی اگر این شخص رئیس، قاضی، معلم، پلیس، خانواده و مغازه دار محله مان باشد.

در خلال چند ماهی که راولز را از طریق کتاب پرآوازه اش “عدالت به مثابه انصاف” شناختم نخستین پرسشی که ذهنم را سخت مشغول کرده است، مسئله فرد و به معنای کلی تر آن انسان بود. با وسواس فراوانی نوشته‌هایش را می‌خواندم تا دریابم که انسان از منظر راولز چگونه تحلیل می‌شود. آیا انسان فقط برخوردار از مجموعه تعاریف مشخصی است که قابلیت تقسیم به طبقه و اقشار متنوع را دارد؟ بدون شک کسی که با ایستارهای راولز آشنایی داشته باشد می‌داند که انسان از این منظر موجودی اجتماعی و در همان حال اراده‌ای ایده آلیستی نیز می‌باشد، که همچون من، استادم، فرزاد کمانگر و قاضی دادگاهش تا مرزهای بین خوبی و بدی یک قدم فاصله دارند. انسان موجودی اجتماعی است تا ارزشها و انتظارات اجتماع در رفتارش انعکاس یافته و حضور اجتماعی خود را معنا کند؛ با تمامی خوبیها و بدیهایش انسان اراده‌ای ایده آلیستی و فردگرایانە نیز است تا رویاهایش را تعبیر کرده و برای به واقعیت در آوردن ایده آلهایش در جامعه گام بردارد.

من این نکته را درک می‌کنم که راولز قاضی دادگاهی نیست که در مقابل پرونده یک متهم سیاسی از خود تردید نشان نداده و آخرین تصمیم را در ارتباط با مرگ او صادر نماید (وضعیت طبیعی‌هابز). راولز فیلسوفی است عاطفی، راولز در “وضعیت انصاف” فیلسوفی است که در این دنیا هیچ شخصی به عامل تهدید برای منافعش تبدیل نمی‌شود؛ چراکه فیلسوف چیزی برای از دست دادن ندارد. راولز فیلسوفی است عقل گرا که در میانه دو تئوری جان لاک “وضعیت اجتماعی” و‌هابز “وضعیت طبیعی” در پی “انصاف”‌ی است برای تاسیس قراردادی عقلانی در راستای عدالت. عدالت بر مبنای انصاف در شرایطی مهیا می‌گردد که افراد اجتماع آزادانه و به شیوه‌ای برابر در گزینش درکی عمومی از مفهوم آزادی مخیر باشند. مرز آزادی فرد در اجتماع صرفآ به یک شکل قانونی که از طریق قوانین و آئین نامه‌های مشخص معین گشته باشد وابسته نیست، درک مشترک از مرز آزادی فرد در شرایطی از گشایش سیاسی اجتماعی مهیا می‌گردد که تمامی اعضای اجتماع با تمامی رنگهای آن گرد یکدیگر اجتماع بسته و بر مشخص نمودن حدود این مرزها اجماع نمایند. مشخص نمودن مبنای قراردادی اخلاقی در باب عدالت آنگونه که راولز به آن اشاره می‌دارد باید برمبنای انصاف و اصول اجماع تاسیس گردد. این نظریه، تئوری “بهترین استدلال”‌هابرماس را به ذهنم متبادر می‌سازد؛ “اعضای اجتماع باید با برخورداری از حقوق مشترک و در شرایطی یکسان در باب موضوعاتی که مایه مشاجره آنهاست به دیالوگ بپردازند. برای آنکه بر نتیجه‌ای اجماع کنیم و این نتیجه را به قانونی عمومی برای نسل امروز تبدیل کنیم، باید برچگونگی اعتقاداتمان به دیالوگ نشینیم”. لازم است بهترین استدلال، که محصول دیالوگی دموکراتیک است را به معیاری مشروع برای بهترین تصمیم تبدیل کنیم؛ درست به خلاف عقلانیتی که قدرتمندترین اراده یا اقتدار را به معیار بهترین تصمیم تبدیل می‌کند. اطمینان دارم در چنین شرایطی فرزاد کمانگر ناچار نمی‌گردید نقش ماهی سیاه کوچولو را ایفا کرده و به سوی دریا و در میانه گردابی چنین‌هایل گذر نماید و در آخرین لحظات در چنگال مرغ ماهی خواری گرفتار آید و آنگونه که خود می‌گوید: “ابدی” گردد.

صفحات را ورق می‌زنم، یکی پس از دیگری، در صفحه‌ای دیگر تئوری “توازن انعکاسی” (reflective equilibrium) توجهم را به خود جلب می‌کند چنان که چند بار زیر آن راخط کشیده‌ام تا از یاد نبرم که این نیز یکی از مهمترین استدلالات راولز است. وی بر این باور است که درک ما در ارتباط با معین نمودن مرز مابین خوبی و بدی در بطن خود تحت تاثیر مفهومی اخلاقی است. برای نمونه همه بر این نکته اتفاق نظر داریم که دروغ گفتن، استفاده ابزاری از دیگران و کشتن انسان کار بدی است. اما مسئله اصلی در اینجا این نکته است که ما چگونه می‌توانیم این قوانین اخلاقی را تفهیم و اجرا نمائیم؟ راولز بر این باور است که ابتدا باید این مبانی اخلاقی را (دروغ نگفتن، نکشتن انسان و سوء استفاده از دیگران و…) را در رفتار شخصی خود نهادینه کرده (قانون فضیلت) و به این درک دست یابیم که بسادگی از این اصول تخطی ننمائیم؛ سپس ادامه داده و می‌گوید که باید خود را در جایگاه کسانی قرار دهیم که احکام سنگینی برای آنها صادر می‌شود، در چنین شرایطی اگر ما در جای آنها قرار بگیریم چگونه این مجازات را تحمل می‌نمائیم؟ در حقیقت هیچگاه حکمی قطعی در ارتباط با محکومیت انسانی در میان نبوده است، مجازاتها نیز در گذر زمان دچار تغییر گشته‌اند. بر این مبنا، تا مشخص نمودن حکمی قطعی که باید بر مبنای اجماعی اجتماعی باشد، هرگونه محکومیتی به دور از انصاف خواهد بود. همچون امروز که ما مجازات سوزاندن زنان جادوگر قرون وسطا را جنایت و به دور از عدالت می‌پنداریم.

دلهره‌ای تمامی وجودم را فرا می‌گیرد، نگاهم از دفترم به سوی پنجره اتاقم پر می‌کشد، به تماشای بهار می‌نشینم. در این سرزمین درختان دیرتر از درختان سرزمین من قبای سبز بر تن می‌کنند، شکوفه‌ها نیز؛ و باد بسی آرامتر می‌وزد. دیشب باران باریده بود، ابری نرم آسمان را نقاشی کرده بود. سه گنجشک را می‌بینم که به دور گودالی نشسته و هر کدام بە اندازە‌ی عطششان آب آن گودال را نک می‌زنند و پرواز و پرواز…، با نظاره‌ی این منظره به یاد ‌هابز، لاک و رالز افتادم که همچون این گنجشکان بە اندازە‌ی معیار نوکشان عطششان را بر طرف کردند، اما دریغا از یافتن راهکاری کلی برای از بین بردن شرایط تشنگی! احساس می‌کنم که افراط کرده و از یاد می‌برم که عطش نیز چون نوشیدن آب حقی طبیعی است، مهم این نیست که تشنگی رفع گردد، مهم آن است که به هنگام عطش و به اندازه رفع آن فرصت نوشیدن آبی به ما داده شود. به یاد می‌‌آورم که فرصت چندانی تا روز امتحان ندارم و مفهوم عدالت و فرد همچنان ذهنم را به خود مشغول کرده است؛ دوباره یاداشتهایم را مرور می‌کنم: “مبانی بررسی عدالت بر زمینه فهم ما از مفهوم انسان بنیاد نهاده شده است”. بر این مبنا فهم از مفهوم عدالت حاصل نخواهد شد اگر ما به مفهوم پدیده‌ای به نام انسان نزدیک نشویم. به نظر جان لاک انسان پیش از هر چیز فرد است. فردیت انسان از نظر جان لاک از اعتبار مهمی برخوردار است.

احتمالا نقطه‌ی اختلاف لاک و‌ هابز از همین منظر بوده باشد؛ چرا که‌هابز آدمی را به سان گرگی در مقابل انسانهای دیگر تعریف کرده بود. اما لاک از این منظر بود کە تهدید از میان رفتن فردیت را به سود بقای اتوریته‌ی مطلق درک می‌کرد و در تمامی نوشتارها یش، از قبل برای ایده‌ی مبارزه علیه چنین اقتداری به فعالیت پرداخت و همواره به حمایت از آزادی فرد پرداخت.‌هابز مصرانه در پی تاسیس قانونی بود تا با پوزه بندی انسانها (گرگها) را از آسیب دیگر گرگان در امان نگاه دارد. در نتیجه‌هابز با اصرار اعلام می‌دارد که؛ فرد بایسته است که تسلیم اقتداری فراتر از خود بوده و در نهایت در راستای مهیا نمودن امنیت انسان سر تسلیم بر آستان دولت‌هابزی بساید .انسان از منظر‌هابز بمثابه فردی است محصور در خصایص وحشیتِ “وضعیت طبیعی” و در این میان فقط حاکمیت مطلقی می‌تواند امنیت و آرامی و امکان زیست را مهیا نماید. در راستای ایجاد امنیت و رفاه، بایسته است فرد بهای سنگینی را – از جان و مال گرفته تا حقوق فردی خود – در راستای بقا و تحکیم اتوریته‌ی حاکمیت ارزانی دارد. چرا کە اگر حاکمیت دهان گرگ را با پوزه بند مهار نگرداند، هیچ انسانی روی آرامش و آسایش را بخود نخواهد دید؛ گرگ یا باید رام گردد یا سر از تنش جدا گردد!

لاک بر خلاف‌ هابز بر این باور بود که انسان به مثابه فرد با تکیه بر عقل همچون بهترین معیار برای تعامل با “وضعیت طبیعی” و “وضعیت اجتماعی”، می‌تواند از طریق مهیا نمودن آزادی، فردیت خود، رفاه، آرامی و امکان زیستن را برای خویشتن ایجاد نماید. آزادی فرد از منظر لاک وضعیتی آنارشیستی نبوده و نیست بلکه آزادی فرد با مبنا‌هایی که به فرد فرصت می‌دهد تا در ارتباط با سرنوشت خود تصمیم بگیرد در ارتباط است. در اینجا منظور از بعد وجودی فرد است در جایگاهی معین.

وضعیت طبیعی از منظر لاک از معیاری کاملا متمایز از ‌هابز برخوردار است. خصیصه‌ی ایده‌ی “وضعیت طبیعی”‌ هابز از تناقض و ضدیت مابین منافع افراد متعدد بحث می‌نماید، در حالیکه لاک افراد را بمثابه دشمنان همدیگر نمی‌بیند، بلکه بر این باور است که وضعیت طبیعی بمثابه اصولی برابر تمامی افراد را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. لاک بر این باور است که جهت درک قدرت سیاسی افراد و پراکتیک آنها باید به این نکته توجه گردد که انسان بلحاظ طبیعی در چه شرایطی زندگی می‌نماید؟ چنین شرایطی از نظر لاک آزادی فرد را در چارچوب مرزهای قانون طبیعی و در راستای پیشبرد اعمال خود و نیز برخورداری از حق سرنوشت و دارایی خود تعریف خواهد کرد. وضعیتی که لازم نیست قدرتی فراتر از خود آن را کنترل کرده و فرد ناچار باشد برای تصمیم گیری در باب سرنوشت خود از شخص یا نهادی بالاتر از خود اجازه بگیرد. از سوی دیگر این “وضعیت طبیعی” وضعیت برابری است که در آن حاکمیت و شخص در مقابل قانون با همدیگر برابر بوده و هیچ کدام بر دیگری ارجحیت نداشته و هیچ قدرتی اجازه مصادره اموال و جان کس دیگری را ندارد. احتمالآ در چنین حالتی فرزاد معلم، دانش آموزان محجوبش، قاضی دادگاه، استادم و نیز خودم نگرانیمان را از وضعیت افراد دوروبر ابراز نمی‌کردیم و زندگی ناعادلانه جامعه مان از گفتمان و احساس و عاطفه ما متاثرنمی گردید و در نهایت حکم مرگ برای کسی صادر نمی‌شد. احتمالآ در “وضعیت طبیعی” جان لاک همگی ما اطمینان می‌یافتیم که امشب دانش آموزان مدرسه‌ای در کامیاران از نبود نان در سفره‌هایشان واهمه نخواهند داشت. چندان مطمئن نیستم، اما احتمالآ در چنین شرایطی باشد که فرزاد معلم بە کاری نا پسند و خلاف دست نیازد و، ناچار نباشد در خفا و با دلهره ساعتی از تدریس را برای تدریس زبان کوردی اختصاص دهد؛ برای گنجشککان کوچکی که خنده‌های ملوسشان نیز با لایە‌ای از شرم بر لبانشان نقش می‌بندد.

آن هنگام که به تو و دانش آموزانت می‌اندیشم با وسواسی هر چه بیشتر از میان یادداشتهایم ردپای جان لاک را به جستجو می‌نشینم. لاک تا بدین اندازه نیز بدبین نبودە که راه حلی پیشنهاد ندهد. به یاد دارم در جایی از “وضعیت سیاسی” سخن بر زبان می‌آورد. احساس می‌کنم حجم دفترم بیشتر شده است. صفحات از بس که زیادند، جستجوی این موضوع آزارم می‌دهد؛ دست بر نمی‌دارم، صفحه به صفحه یادداشتهایم را ورق می‌زنم، این موضوع فقط برای اکنون نیست که مهم به نظر می‌رسد، بلکه برای روز امتحانم نیز بسیار مهم است. باید بتوانم راه حل جان لاک را برای رهایی از قوانین انتزاعی‌هابز در باب سیستم سیاسی توضیح دهم.

احتمالآ یکی از مشکلات اساسی عصر لاک درک سیستمی باشد که در آن انسان در گذار از وضعیت طبیعی به سوی وضعیت اجتماعی است که تمامی آزادیها و حقوق طبیعی فرد در آن محفوظ مانده و چنین شرایطی به صورتی برابر در جامعه مهیا گردد. وضعیت طبیعی به حق فردیت انسان ارتباط می‌یابد، اما هنگامی که انسان در اجتماع قرار می‌گیرد چگونه می‌تواند از حق “وضعیت طبیعی” خود دفاع کند؟ اجتماع مشتمل بر تمامی افراد بوده و هر فردی از حقوقی برابر از وضعیت طبیعی برخوردار است. در این میان پرسش این است که اگر فرد دیگری حقوق طبیعی فرد دیگری را مورد تعدی قرار دهد در این راستا وی چه وظیفه‌ای دارد؟ بدون شک لاک نیز بر این باور است که فرد از این حق برخوردار باشد که برای حفظ وضعیت طبیعی خود به واکنش بپردازد.

آزادی فرد بر مبنای عقلانیت فرد پرورش یافته و فرد نیز بر مبنای این عقلانیت در می‌یابد که آزادی فردی وی در این مقطع محدود گردیده تا حق طبیعی فرد دیگری را مورد تجاوز قرار ندهد. برای تعیین کردن این مرزها لاک از “وضعیت سیاسی” باب سخن می‌گشاید. از این منظر تاسیس حاکمیتی مطلق همچون دولت‌هابز هدف نمی‌باشد، زیرا دولت لاک تعیین کننده‌ی سرنوشت افراد نبوده یا حتی مرز حقوق طبیعی شان را نیز معین نمی‌کند؛ بلکه پایمال کردن حق طبیعی افراد را مورد قضاوت قرار می‌دهد. قضاوت در دولت اقتدار گرا – بر مبنای خصلت اقتداری آن – قضاوتی ناعادلانه است زیرا اساسآ به حقوق طبیعی فردی باور ندارد، حقوق فرد در این سیستم چارچوب مشخصی است که عقل حاکمیت، آن را مشخص می‌نماید. انگیزه اصلی دولت اقتدار گرا رام کردن فرد در مقابل مردم یا اراده عمومی است. این سیستم بر این باور است کە قضاوت بر مبنای عقده درونی و خشم و کین قاضی ایجاد شده است که در اولین گام حاکی از هدفی ایدولوژیک برای حفظ منفعت عمومی است که در نهایت به پایمال کردن حقوق طبیعی فرد می‌انجامد. از این منظر این وضعیت سیاسی که لاک آن را ایده آل می‌پندارد دولتی است که بر مبنای عدالت تاسیس گشته و هم زمان و تحت تاثیر شرایط طبیعی، قوانین عادلانه‌ای را تنفیظ خواهد کرد. به همین دلیل است که لاک متمایز کردن سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه را به عنوان پیش شرطی برای دورنمای چنین سیستمی تعیین می‌نماید. لاک مصرانه بر عقل تاکید می‌نماید، حتی در نظریه وضعیت سیاسی نیز. بر این مبنا عقل مبنای مهمی برای تاسیس وضعیت اجتماعی و تمامی پدیده‌هائی است که به فرد ارتباط می‌یابد.

لاک و‌ هابز برای تاریخ اندیشه بشریت دو مکتب متمایز از هم بودند، دو سبک تفکر و دو نمونه تعامل جداگانه. این سنت در تاریخ فلسفه با روح متمایزی از هم تداوم یافته است. در این میان هیچ کس گناهکار نیست یا حتی هیچکدام نمی‌تواند ارزش و جایگاه دیگری را فرو بکاهد. قرار نیست کسی را متهم و رای محکومیت را برای او صادر کنم، از یاد نبرم که من نه قاضی دادگاه بلکه یک دانشجوی جامعه شناسی هستم و در پی نتیجه‌ای برای انسجام آشفتگی ذهنیم هستم. نتیجه‌ای که مشروعیت آن بر مبنای بهترین استدلال قوام گرفته باشد. با خواندن ایستارهای این سه فیلسوف به نتیجه‌ای نزدیک می‌شوم که دو پارامتر “زمانه” و “زندگی” را عقلانی ترین معیار برای تفهیم مشروعیت تصمیماتمان قلمداد می‌نماید. فرد باید زندگی کند تا نتیجه قضاوتها را بر خود درک کرده و پاسخ پرسشهایش را در باب حقوق و ایده‌آل‌هایش بگیرد. احتمالآ از این منظر باشد که راولز قضاوت کنونی را معیار “انصاف” می‌داند، شاید “زمان” در این راستا بتواند میزان انصاف، تصمیمات و قضاوتهای ما را نشان بدهد. من می‌دانم تو دانش آموز برتر فرهنگ تفکر جان لاک بودی. بدون شک در آزمونت نیز موفق گشتی. به همان اندازه نیز اطمینان دارم که قاضی تو نیز دانش آموز خوبی بوده است در مکتب فرهنگ تفکر ‌هابز. اما در این میان موضوعی مرا رنج می‌دهد که آنهم پارامتر “زمانه” است: عزیزم زمانه با تو و قاضی تو و همه ما نامهربان بود.

برگردان از کردی: سوران محمدی
وبلاگ شخصی نویسندە
http://roonahy.com/2010/05/10/12/

۱۰۲ thoughts on “سلاخی تو بر آستان یاداشت‌هایم / روزگار امین نژاد”

  6. ۹۳۴۶۹۸ ۷۳۲۲۴Good post. I learn something much more challenging on different blogs everyday. It will always be stimulating to read content from other writers and practice just a little something from their store. Id prefer to use some with the content material on my weblog whether you dont mind. Natually Ill give you a link on your web blog. Thanks for sharing. 499356

  10. ۳۱۰۷۸۶ ۶۵۹۳۵۵An attention-grabbing dialogue is value comment. Im certain that its greater to write on this subject, towards the often be a taboo topic but typically persons are not sufficient to speak on such topics. To an additional location. Cheers 168075

  18. ۵۸۴۸۶۶ ۴۶۴۲۰۰Hello there, just became alert to your blog by means of Google, and discovered that it is genuinely informative. Im going to watch out for brussels. I will appreciate in case you continue this in future. Many folks is going to be benefited from your writing. Cheers! 529755

  21. ۳۰۵۲۵۰ ۲۱۸۴۲۴Really properly written story. It is going to be valuable to anyone who usess it, including yours truly . Keep up the very good function – canr wait to read a lot more posts. 329210

  25. ۴۲۱۳۲۳ ۵۸۰۷۰۹An attention-grabbing dialogue is value comment. I believe that you need to have to write far more on this matter, it wont be a taboo topic nevertheless normally individuals are not sufficient to speak on such topics. To the next. Cheers 829117

  29. ۶۲۹۰۳ ۴۴۶۶۳۳Im not positive exactly why but this web website is loading incredibly slow for me. Is anyone else having this problem or is it a dilemma on my finish? Ill check back later and see if the problem nonetheless exists. 825487

  32. ۳۵۲۲۹۷ ۶۸۳۲۹۱We provide you with a table of all of the emoticons that can be used on this application, and the meaning of each symbol. Though it may well take some initial effort on your part, the skills garnered from regular and strategic use of social media will create a strong foundation to grow your business on ALL levels. 650839

  33. ۱۵۰۲۹۹ ۴۶۱۳۴۳Hey extremely good blog!! Man .. Beautiful .. Wonderful .. I will bookmark your web site and take the feeds alsoIm satisfied to seek out numerous valuable information here within the post, we want develop much more techniques on this regard, thanks for sharing. 24586

  36. ۴۵۷۲۳۲ ۳۹۴۶۳۲This internet site is actually a walk-through it really is the details you wanted concerning this and didnt know who to inquire about. Glimpse here, and you will totally discover it. 830057

  38. ขอบคุณสำหรับบทความดี ๆ
    ครับ ถ้าใครกำลังมองหาบริการจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Look at my web site ร้านขายพวงหรีดดอกไม้สด

  40. ขอบคุณสำหรับบทความดี
    ๆ ครับ ถ้าใครกำลังมองหาบริการจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Here is my web blog … รับจัดดอกไม้หน้าโลงศพ

  41. ขอบคุณสำหรับบทความนี้ เกี่ยวกับ IQOS Thailand เห็นภาพรวมทั้งหมดเลย
    ไม่รู้มาก่อนว่า IQOS Thailand มีจุดเด่นแบบนี้ ขอคำแนะนำการเลือกซื้อหน่อยครับ

    My blog iqos ราคา

  42. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาบริการจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Feel free to visit my web-site oliviath.com

  45. รับซื้อตลับหมึกเก่า ราคาดี
    รับทั่วประเทศ! ♻️
    หากคุณมีตลับหมึกที่ไม่ใช้แล้ว เราพร้อมรับซื้อในราคายุติธรรม
    สนใจติดต่อสอบถามได้ตลอดเวลา
    รวดเร็วทันใจ มั่นใจได้ว่าปลอดภัย

    My webpage :: ซื้อ ตลับ หมึก

  48. After going over a few of thhe blog articles on your web site,
    I really appreciae your way of writing a blog. I bookmarked it to
    myy bookmark site list and will bbe checking back soon. Please check
    out my website as well and let me know what you think.

    Have a look at my blog post :: รับออกแบบโลโก้ตามหลักฮวงจุ้ย

  49. เป็นข้อมูลที่มีประโยชน์มากเรื่อง “ดอกไม้งานศพ” บอกถึงวิธีเลือก พวงหรีด ให้ตรงกับความหมาย
    ได้ดีเลยทีเดียว ครับ

    Feel free to visit my page :: จัดดอกไม้หน้าเมรุ

  50. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาผู้ให้บริการตกแต่งงานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    My page – ดอกไม้ไว้อาลัย

  53. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Here iss my blog … Aorest

  58. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากครับ ถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Also visit my page: oliviath

  62. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากครับถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Here is my web-site: รับจัดดอกไม้งานศพ

  66. ขอบคุณสำหรับบทความดี ๆ ครับ ถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Have a look at my homepage: จัดดอกไม้งานขาว ดํา

  67. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาบริการจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Feel free to surf to my blog Cristianeqjg483-aorestwreath.bearsfanteamshop.com

  69. บทความนี้มีประโยชน์มาก เกี่ยวกับ IQOS Thailland เข้าใจฟีเจอร์ต่างๆ มากขึ้น ไม่รู้มาก่อนว่า IQOS Thailand
    มีจุดเด่นแบบนี้ มีรีวิวเปรียบเทียบรุ่นไหมคะ

  70. บทความนี้เกี่ยวกับพวงหรีดดอกไม้
    มีสาระมาก
    กำลังค้นหาข้อมูลเรื่องนี้อยู่พอดี
    ถือว่าเจอบทความดีๆ เลย
    จะเก็บข้อมูลนี้ไว้ใช้แน่นอน ขอบคุณอีกครั้งครับ/ค่ะ

    My web blog … ร้านจัดดอกไม้งานศพ

  71. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    my homepage Aorest

  72. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากครับ ถ้าใครกำลังมองหาร้านจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Here is my web siute Olivia

  73. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาผู้ให้บริการตกแต่งงานศพ
    ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี
    ๆ ครับ

    Look at my web blog; Aorest

  76. บทความนี้ให้ข้อมูลน่าสนใจเกี่ยวกับการแสดงความเคารพผู้ล่วงลับ
    การเลือกพวงหรีดพัดลมถือเป็นเรื่องสำคัญ
    ดิฉันเคยใช้บริการร้านพวงหรีดจัดส่งถึงวัด ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาพวงหรีดครับ

    Feel free to visit my webpage – Boonforal

  77. บทความนี้มีประโยชน์มาก
    ที่พูดถึง IQOS Thailand เข้าใจฟีเจอร์ต่างๆ มากขึ้น ไม่รู้มาก่อนว่า IQOS Thailand มีจุดเด่นแบบนี้ ขอคำแนะนำการเลือกซื้อหน่อยครับ

    my web site … iqos iluma prezzo giappone

  78. ۷۱۲۱۲۳ ۵۵۳۹۸۲This web internet site is often a walk-through for all of the information you wanted concerning this and didnt know who ought to. Glimpse here, and you will definitely discover it. 441904

  81. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากเกี่ยวกับการจัดงานศพ
    พวงหรีดเป็นสัญลักษณ์ของการไว้อาลัยที่มีความหมายมาก

    ดิฉันเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์ ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาร้านพวงหรีดคุณภาพครับ

    my webb site … Boonforal

  82. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากเกี่ยวกับการจัดงานศพ
    การเลือกพวงหรีดพัดลมถือเป็นเรื่องสำคัญ
    ดิฉันเคยใช้บริการร้านพวงหรีดจัดส่งถึงวัด ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาร้านพวงหรีดคุณภาพครับ

    Here is my homepage – ดอกไม้งานศพ

  83. บทความนี้ให้ข้อมูลน่าสนใจเกี่ยวกับการจัดงานศพ
    พวงหรีดที่เหมาะสมช่วยแสดงความอาลัยได้อย่างสุภาพ
    ผมเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์ ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาพวงหรีดครับ

    Alsoo visit my web-site … ดอกไม้งานศพ

  84. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากเกี่ยวกับการแสดงความเคารพผู้ล่วงลับ
    การเลือกพวงหรีดถือเป็นเรื่องสำคัญ
    เราเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์ ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาร้านพวงหรีดคุณภาพครับ

    Here is my site; Boonforal

  85. ขอบคุณสำหรับบทความดี
    ๆ ครับ ถ้าใครกำลังมองหาผู้ให้บริการตกแต่งงานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ ครับ

    Here is my site … บริการจัดดอกไม้งานศพ

  89. ชอบแนวคิดที่แชร์ไว้ในบทความนี้ครับ ถ้าใครกำลังมองหาบริการจัดดอกไม้งานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี
    ๆ ครับ

    Here is my web page :: Olivia

  90. ขอบคุณสำหรับบทความดี ๆ
    ครับ ถ้าใครกำลังมองหาผู้ให้บริการตกแต่งงานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ
    ครับ

    Feel free to visit my webpage: จัดดอกไม้งานขาว ดํา แบบ ง่ายๆ

  91. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากครับ ถ้าใครกำลังมองหาผู้ให้บริการตกแต่งงานศพ ผมแนะนำลองดูร้านที่มีผลงานจริงและรีวิวดี ๆ
    ครับ

    my web-site :: บริการจัดดอกไม้งานศพ

  92. บทความนี้ให้ข้อมูลน่าสนใจเกี่ยวกับการจัดงานศพ
    พวงหรีดที่เหมาะสมช่วยแสดงความอาลัยได้อย่างสุภาพ
    เราเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์ ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาพวงหรีดครับ

    Look into my blog – ดอกไม้งานศพ

  93. ขอบคุณสำหรับบทความดี ๆ เกี่ยวกับงานศพ
    พวงหรีดที่เหมาะสมช่วยแสดงความอาลัยได้อย่างสุภาพ

    เราเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์
    ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาร้านพวงหรีดคุณภาพครับ

    Here is my blog post … ดอกไม้งานศพ

  94. ขอบคุณสำหรับบทความดี ๆ เกี่ยวกับงานศพ

    การเลือกพวงหรีดถือเป็นเรื่องสำคัญ

    ผมเคยใช้บริการพวงหรีดออนไลน์
    ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาพวงหรีดครับ

    my hhomepage :: Boonforal

  102. บทความนี้ให้ข้อมูลมีประโยชน์มากเกี่ยวกับการแสดงความเคารพผู้ล่วงลับ

    พวงหรีดเป็นสัญลักษณ์ของการไว้อาลัยที่มีความหมายมาก
    เราเคยใช้บริการร้านพวงหรีดจัดส่งถึงวัด ซึ่งทั้งสะดวกและตรงเวลา
    แนะนำสำหรับใครที่กำลังมองหาพวงหรีดส่งด่วนครับ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *